header2

poniedziałek, 13 luty 2012 19:21

Płazy peryferyjnego stawu

Płazy peryferyjnego stawu w Ostrowie Wielkopolskim – stan, zagrożenia i ochrona.

Amphibians of peripheral pond in Ostrów Wielkopolski – state of the pond, threats and protection methods.

GALERIA ZDJĘĆ DO ARTYLUŁU

Autor: Kolenda Krzysztof

Studenckie Koło Naukowe Zoologów i Ekologów, Instytut Biologii, Uniwersytet Przyrodniczy, ul. Kożuchowska 5B, 51-631 Wrocław.

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Słowa kluczowe: płazy, siedliska rozrodcze, edukacja ekologiczna, ochrona przyrody, Ostrów Wielkopolski.

Key words: amphibians, reproductive habitat, environmental education, conservation, Ostrów Wielkopolski.

 

Wstęp

W ostatnich latach tempo wymierania zwierząt ogromnie wzrosło. Najszybciej wymierającą grupą kręgowców są płazy, wśród których około 6750 gatunków (Pennisi 2003), aż jedna trzecia jest zagrożona (Baillie i in. 2004). W ostatnich trzydziestu latach bezpowrotnie wyginęło 122 gatunków (Baillie i in. 2004). Głównymi przyczynami tego zjawiska jest zanikanie naturalnych siedlisk płazów oraz ich niszczenie i zatruwanie (Alford i Richards 1999), zmiany klimatyczne powodujące między innymi stepowienie (Rybacki i Berger 2003) oraz w ostatnich latach globalna epidemia grzybicza – chytridiomikoza, powodowana przez Batrachochytrium dendrobatidis (Berger i in. 1998, Sura i in. 2010). Problem zanikania płazów dotyczy także Polski. Pomimo objęcia wszystkich 18 gatunków płazów występujących w Polsce ochroną (Berger 1975, Berger 2000, Głowaciński i Rafiński 2003) na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt (Dz.U. 2004 nr 220 poz. 2237) ich liczba maleje (Bonk i Pabijan 2010). Niebezpiecznym zjawiskiem jest postępująca urbanizacja, powodująca wchłanianie naturalnych siedlisk płazów do miast nie tylko w Polsce, ale i na Świecie.

Teren badań

Przykładem miejsca bytowania i godowania płazów na terenie miejskim jest staw usytuowany na peryferiach miasta Ostrowa Wielkopolskiego (woj. Wielkopolskie). Położony jest on w makroregionie Nizina Południowowielkopolska (Kondracki 2002), w którym występuje 12 gatunków płazów (Berger 1957, 2004). Najbliższe zbiorniki wodne znajdują się na terenie miasta w odległości powyżej 1 kilometra od omawianego stawu. Są to zarazem najbliższe siedliska płazów jednak ze względu na rozbudowaną infrastrukturę i brak terenów zieleni, płazy nie mają możliwości migrowania pomiędzy zbiornikami. Od strony północnej staw otacza al. Solidarności i hipermarket Tesco, od strony zachodniej ul. Strzelecka i osiedle bloków mieszkalnych, od strony południowej ogródki działkowe, natomiast od strony południowowschodniej fragment lasku zwanego Kozim Borkiem. Z powodu stepowienia regionu oraz niewielkich opadów (Rybacki i Berger 2003) staw regularnie wysychał, a w 2009 roku wysechł zupełnie, dlatego stał się nielegalnym wysypiskiem śmieci. Mimo to, co roku godują tu chronione gatunki płazów: żaba moczarowa Rana arvalis (Nillsen, 1842), żaba trawna Rana temporaria (Linaeus, 1758) i ropucha szara Bufo bufo (Linaeus, 1758). Co roku obserwuje się migrację dojrzałych osobników z pobliskiej okolicy (między innymi sąsiadującego lasu) na gody do stawu oraz ich migracje powrotne. Ponadto, młode osobniki obu gatunków żab brunatnych oraz ropuchy szarej po przeobrażeniu masowo migrują w kierunku południowym i południowowschodnim.

Materiały i metody

Badania nad stawem prowadzone były od marca 2009 roku do maja 2011 roku. Obserwacje inwentaryzacyjne polegały na ustaleniu składu jakościowego i ilościowego płazów występujących w stawie. Ponadto, obserwowany był rozwój żaby moczarowej od momentu złożenia jaj, aż do przeobrażenia.

Zajęcia edukacyjne dla dzieci i młodzieży z Ostrowa Wielkopolskiego odbywały się od kwietnia 2008 roku do października 2010 roku. Zajęcia prowadzono w formie prelekcji przy pomocy prezentacji multimedialnej.

Wyniki

Prace inwentaryzacyjne

Na skutek wymienionych wyżej powodów staw od kilku lat regularnie wysychał. W 2009 roku woda pojawiła się tylko w zagłębieniu znajdującym się na dnie stawu. Do godów przystąpiły trzy gatunki: żaba moczarowa, żaba trawna i ropucha szara. Najliczniejsza (tab.1) była żaba moczarowa i tylko samice tego gatunku złożyły skrzek. Na skutek podpalenia roślinności w stawie, do którego doszło 23 kwietnia, wyschło ostatnie miejsce z wodą i rozwijającymi się kijankami. Rok później, wiosną 2010 roku na skutek roztopów po bardzo śnieżnej zimie staw wypełniła woda do głębokości ok. 30-50 cm, natomiast latem dzięki opadom poziom wody dodatkowo wzrósł i utrzymywał się cały rok. Mimo ubiegłorocznego braku sukcesu rozrodczego, w 2010 roku na gody przybyło 350 żab moczarowych, żaby trawne (liczba niepewna, tab. 1) i 70 ropuch szarych, przy czym wszystkie gatunki złożyły jaja. Podczas obserwacji rozwoju kijanek żaby moczarowej zaobserwowano również bardzo liczne larwy traszki zwyczajnej Lissotriton vulgaris (Linaeus, 1758). Ponadto, stwierdzono dwa martwe osobniki traszki grzebieniastej Triturus cristatus (Laurenti, 1768), prawdopodobnie zmierzające do stawu. Późniejsze obserwacje nie wykazały jednak ich większej liczby. Szczyt godów żaby moczarowej przypadł na 27 marca, a składanie skrzeku rozpoczęło się 25 marca. Od 3 do 9 kwietnia zaczęły się pojawiać kijanki. Pod koniec maja u kijanek pojawiły się tylne odnóża natomiast w ostatnim tygodniu czerwca przeobrażone osobniki masowo opuszczały zbiornik. W 2011 roku, dzięki sukcesowi rozrodczemu z ubiegłego roku do godów przystąpiło około 750 żab moczarowych i 115 żab trawnych. Liczba ropuch szarych była porównywalna z rokiem poprzednim.

Zajęcia edukacyjne

W zajęciach edukacyjnych, których celem było zapoznanie słuchaczy z Polską batrachofauną, a także ze sposobami jej ochrony, uczestniczyły dzieci z przedszkola i szkół podstawowych oraz młodzież ze szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Łącznie przeprowadzono 17 zajęć w 6 szkołach. Ponadto, uczniowie jednego z liceów w Ostrowie Wielkopolskim wysłuchali prelekcji dotyczącej żab zielonych i ochrony płazów, którą przeprowadził światowy autorytet w dziedzinie batrachologii prof. Leszek Berger. 18 września 2009 roku odbyło się sprzątnie wyżej omawianego stawu, w którym wzięło udział 32 uczniów, 2 nauczycieli oraz członkowie i sympatycy Południowowielkopolskiej Grupy Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (PwG OTOP). Uporządkowano dno stawu, jego brzegi oraz fragment przylegającego do niego lasku. W wyniku dwugodzinnego sprzątania zebranych zostało ponad 110 60-litrowych worków ze śmieciami oraz między innymi umywalka, fragmenty pieca kaflowego, materace i sprężyny od tapczanów, opony, monitor. By uzmysłowić mieszkańcom wartość przyrodniczą omawianego stawu oraz jego stan, w lokalnej prasie i TV pojawiły się informacje dotyczące trudnej sytuacji płazów bytujących w stawie przy Kozim Borku. Ponadto, ukazało się zaproszenie do pomocy w sprzątaniu stawu oraz późniejsza relacja z akcji sprzątania. Przedstawienie wyników sprzątania stawu, omówienie aktualnego stanu populacji płazów oraz proponowanych działań na rok 2011 odbyło się podczas V Ostrowskiego Festiwalu Nauki we wrześniu 2010 roku. We wrześniu 2011 roku zorganizowano ponowne sprzątanie stawu oraz innych zbiorników wodnych na terenie miasta oraz gminy Ostrów Wielkopolski. W akcję zaangażowane zostały dwie szkoły. Przeprowadzono także szereg zajęć edukacyjnych dotyczących płazów i ochrony przyrody na terenie powiatu ostrowskiego.

Podsumowanie

• Usunięte śmieci w ramach sprzątania stawu, zmniejszyły ryzyko silnego zanieczyszczenia wody;

• Analizując wyniki badań można stwierdzić, że płazy znajdują dogodne warunki bytowania i rozmnażania na omawianym obszarze, mimo wspomnianych w pracy zagrożeń. Wciąż jednak istnieje potrzeba dalszej obserwacji stawu;

• Istnieje ciągła konieczność prowadzenia zajęć edukacyjnych dotyczących płazów i ochrony przyrody dla dzieci i młodzieży. Wiosną 2012 roku planuje się zorganizowanie zajęć terenowych;

• Planuje się przygotowanie wniosku w celu utworzenia użytku ekologicznego.

Podziękowania

Chciałbym serdecznie podziękować Panu mgr Pawłowi T. Dolacie oraz Pani mgr Aleksandrze Podskarbi za pomoc w zorganizowaniu i przeprowadzeniu akcji sprzątania omawianego stawu.

SUMMARY

Synospis. The peripheral pond in Ostrów Wielkopolski is an example of amphibians reproductive habitat, which was absorbed by the city. In 2009 amphibians could not breed there because of drying, littering and burning of mentioned pond. Those events resulted in educational activities as environmental problems and polish amphibians lectures. Lectures took place in six schools in Ostrów Wielkopolski. Besides, Me and South Wielkopolska Group of the Polish Society for the Protection of Birds, organized cleaning of the pond, where students and teachers from one of Ostrów Wielkopolski high school attended. This paper presents also results of amphibians calculations from 2009 to 2011. In spring 2010, melting and rain water, flood the pond adequately. Mentioned water remains continuously, which caused appearance of two successive species: Smooth Newt Lissotriton vulgaris and Great Crested Newt Triturus cristatus and increase of number of existing individuals as: Moor Frog Rana arvalis, Common Frog R. Temporaria and Common Toad Bufo bufo.

Literatura

Alford, R.A., Richards, S.J. 1999. Global amphibian declines: A problem in applied ecology. Annual Review of Ecology and Systematics 30: 133-165.

Baillie, J.E.M., Hilton- Taylor, C., Stuart, S.N. (eds.) 2004. IUCN Red List of Threatened Species. A Global Species Assessment. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK.

Berger Lee, Speare R., Daszak P., Green D.E., Cunningham A. A., Goggin C. L., Slocombe R., Ragan M. A., Hyatt A. D., McDonald K. R., Hines H.B., Lips K. R., Marantelli G., Parkers H. 1998. Chytridiomucosis causes amphibian mortality associated with population declines in the rain forest of Australia and Central America. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 95: 9031-9036 .

Berger L. 1957. Rzadkie płazy i gady południowej Wielkopolski i Wzgórz Trzebnickich. Chrońmy Przyr. Ojcz., 13(1): 25-28.

Berger L. 1975. Gady i płazy, Reptilia et Amphibia. Fauna Słodkowodna Polski. PWN, Warszawa – Poznań, 4: 66-101.

Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. PWN, Warszawa-Poznań.

Berger L. 2004. Obawy przyrodnika. Przyroda Południowej Wielkopolski 2:17.

Bonk M., Pabijan M. 2010. Changes in a regional batrachofauna in south-central Poland over a 25 year period. North-Western Journal of Zoology. 6 (2): 225-244.

Głowaciński Z., Rafiński J. (red.) 2003. Atlas płazów i gadów Polski. Status – Rozmieszczenie - Ochrona. Inspekcja Ochrony Środowiska, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Warszawa – Kraków.

Kondracki J. 2002. Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa.

Pennisi E. 2003. Modernizing the Tree of Life. Scien¬ce 300: 1692–1697.

Rybacki M., Berger L. 2003. Współczesna fauna płazów Wielkopolski na tle zaniku ich siedlisk rozrodczych. W: Banaszak J. (red.). Stepowienie Wielkopolski - pół wieku później. Akademia Bydgoska, Bydgoszcz, s. 143-173.

Sura P., Janulis E., Profus P. 2010. Chytridiomikoza – śmiertelne zagrożenie dla płazów. Chrońmy Przyr. Ojcz. 66 (6): 406–421.

Czytany 1883 razy Ostatnio zmieniany wtorek, 25 listopad 2014 21:50

Odwiedza nas 180 gości oraz 0 użytkowników.